Հայաստանի օրենսդրության, մասնավորապես՝ Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքի (ՔԴՕ) համաձայն, վկայի, ձերբակալվածի (կասկածյալի) և մեղադրյալի կարգավիճակները քրեական վարույթում ներկայացնում են միմյանցից հստակ տարբերակված դատավարական դիրքեր։
Այս կարգավիճակները որոշում են անձի իրավունքների և պարտականությունների շրջանակը, գործին նրա ներգրավվածության աստիճանը, ինչպես նաև նրան տրամադրվող իրավական պաշտպանության մակարդակը։
Գործող ՔԴՕ-ն (ընդունվել է 2021 թվականին և ուժի մեջ է մտել 2022 թվականի հուլիսի 1-ից) հստակ տարբերակում է այս դերերը՝ ապահովելու արդար դատաքննության սկզբունքները, անմեղության կանխավարկածը և քրեական հետապնդման արդյունավետ իրականացումը։
1. Վկա
Վկա է համարվում այն անձը, ով կարող է ունենալ քրեական գործի հանգամանքների համար նշանակություն ունեցող տեղեկություններ և հրավիրվում է ցուցմունք տալու նպատակով։
Հիմնական բնութագրերը․
- Վկան չի հանդիսանում հանցագործություն կատարելու մեջ կասկածվող անձ։
- Վկան դատավարությանն օժանդակող մասնակից է, որը նպաստում է գործի փաստական հանգամանքների պարզմանը։
- Վկա կարող է լինել ցանկացած անձ, բացառությամբ օրենքով սահմանված հատուկ դեպքերի (օրինակ՝ մարդու իրավունքների պաշտպանը, ձեռնադրված հոգևորական-խոստովանահայրը, հաշտարարը, փաստաբանը, քննիչը և դատավորը, եթե ակնկալվող տեղեկությունները նրանց հայտնի են դարձել իրենց գործառույթներն իրականացնելու բերումով)։
- Վկան պարտավոր է ներկայանալ հրավերի դեպքում և տալ ճշմարտացի ցուցմունք։
- Վկան օգտվում է իրեն և իր մերձավոր ազգականներին մեղադրելու դեմ պաշտպանության իրավունքից և իրավունք ունի հրաժարվել ցուցմունք տալ, եթե ողջամտորեն ենթադրելի է, որ իր ցուցմունքը հետագայում կարող է օգտագործվել իր կամ մերձավոր ազգականի։
Վկայի իրավունքները․
- Քրեական վարույթի մասին տեղեկանալու իրացունք, որով հրավիրվել է հարցաքննության:
- Փաստաբանի հետ հարցաքննության ներկայանալու իրավունք:
- Իր, իր ամուսնու/կնոջ կամ մերձավոր ազգականների դեմ ցուցմունք տալուց հրաժարվելու իրավունք։
- Անհրաժեշտության դեպքում թարգմանչի օգնությունից օգտվելու իրավունք։
- Կյանքին, առողջությանը և իրավաչափ շահերին սպառնացող վտանգի դեպքում հատուկ պաշտպանություն ստանալու իրավունք։
- Վարույթին մասնակցելու ընթացքում կատարած ծախսերի փոխհատուցման իրավունք։
Վկայի պարտականությունները․
- Ներկայանալ իրավասու մարմնի կանչով և տալ ճշմարտացի ցուցմունք։
- Այլ վայր մեկնելիս վարույթն իրականացնող մարմնին նախապես տեղեկացնել իր գտնվելու նոր վայրի և իր հետ հաղորդակցվելու միջոցների մասին
- Պատասխանատվություն կրել սուտ ցուցմունք տալու կամ առանց օրինական հիմքերի ցուցմունք տալուց հրաժարվելու համար։
2. Ձերբակալված (կասկածյալ)
Ձերբակալված (կասկածյալ) է համարվում այն անձը, ով ձերբակալվել է հանցանք կատարած լինելու անմիջականորեն ծագած հիմնավոր կասկածի հիմքով (օրինակ՝ նա բռնվել է հանցանքը կատարելիս կամ այն կատարելուց անմիջապես հետո, ականատեսն ուղղակի մատնանշում է տվյալ անձին որպես հանցանք կատարողի, տվյալ անձի կամ նրա հագուստի վրա հայտնաբերվել են հանցանքի կատարմանը նրա առնչությունը վկայող բացահայտ հետքեր և այլն)
Հիմնական բնութագրերը․
- Կարգավիճակի ձեռքբերում
Անձը ձեռք է բերում ձերբակալվածի (կասկածյալի) կարգավիճակ միայն ձերբակալման պահից - Կարգավիճակի բնույթը
Ձերբակալվածի (կասկածյալի) կարգավիճակը խիստ ժամանակավոր դատավարական վիճակ է։ - Կարգավիճակի փոփոխություն
Ձերբակալվածի (կասկածյալի) կարգավիճակը դադարում է այն դեպքում, երբ լրանում է ձերբակալման առավելագույն 72 ժամը կամ երբ մինչ այդ ժամկետը լրանալը նա ազատ է արձակվում կամ երբ կայացվում է քրեական հետապնդում հարուցելու վերաբերյալ պաշտոնական որոշում, ինչի արդյունքում անձը ստանում է մեղադրյալի կարգավիճակ։
Ձերբակալվածի (կասկածյալի) իրավունքները․
- Անմեղության կանխավարկածի լիարժեք կիրառման իրավունք։
- Իր նկատմամբ առաջադրված կասկածի հիմքերի մասին տեղեկացված լինելու իրավունք (օրինակ՝ ձերբակալման պատճառները)։
- Իր գտնվելու վայրի մասին իր նախընտրած անձին տեղեկացնելու իրավունք:
- Իր պահանջով բժշկական զննման ենթարկվելու իրավունք:
- Պաշտպանվելու իրավունք, այդ թվում՝ փաստաբանի պարտադիր մասնակցությամբ՝ ձերբակալման պահից սկսած։
- Լռելու իրավունք և ինքն իր դեմ ցուցմունք չտալու իրավունք։
- Ապացույցներ ներկայացնելու, միջնորդություններ հարուցելու և իր վերաբերյալ ընդունված որոշումները բողոքարկելու իրավունք։
3. Մեղադրյալ
Մեղադրյալ է համարվում այն անձը, որի նկատմամբ քրեական հետապնդումը պաշտոնապես հարուցված է։
Հիմնական բնութագրերը․
- Մեղադրյալի կարգավիճակը ծագում է այն պահից, երբ հանցանքի կատարումը վկայող փաստերի հիման վրա դատախազը կայացնում է քրեական հետապնդում հարուցելու վերաբերյալ որոշում:
- Մեղադրյալը քրեական հետապնդման ենթարկվող սուբյեկտն է և քրեական վարույթի առացնքային մասնակիցներից մեկը։
- Մեղադրյալը կարող է ձերբակալվել մինչև 24 ժամ տևողությամբ՝ կալանավորման նպատակով դատարան ներկայացնելու համար կամ երբ նա խախտում է իր նկատմամբ կիրառված խափանման միջոցի պայմանները:
- Երբ գործի դատական քննության արդյունքում մեղադրյալի նկատմամբ կայացվում է արդարացման վերդիկտ, ապա նա անվանվում է արդարացված մեղադրյալ, իսկ մեղադրական վերդիկտ կայացվելու դեպքում՝ դատապարտված մեղադրյալ:
Մեղադրյալի իրավունքները․
- Անմեղության կանխավարկածի լիարժեք կիրառման իրավունք՝ մինչև վերջնական դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը,
- Պաշտպան ունենալու իրավունք, այդ թվում՝ օրենքով սահմանված դեպքերում պարտադիր փաստաբանի մասնակցությամբ,
- Իր դեմ առաջադրված ամբողջական մեղադրանքի մասին տեղեկացված լինելու և նախաքննության ավարտից հետո գործի նյութերին ծանոթանալու իրավունք,
- Ապացույցներ ներկայացնելու, մեղադրանքի ապացույցները վիճարկելու և միջնորդություններ ներկայացնելու իրավունք,
- Լռելու իրավունք և ինքն իր դեմ ցուցմունք չտալու իրավունք։
- Իր դեմ վկայած անձանց հարցաքննելու, ինչպես նաև իր օգտին ցուցմունք տվող վկաներին հարցաքննության հրավիրելու իրավունք:
Մեղադրյալի պարտականությունները․
- Ներկայանալ իրավասու մարմնի կանչով:
- Ցուցմունք տալու դեպքում հայտնել միայն ճշմարտությունը հայտնել իրականությունը:
- Չխոչընդոտել քրեական վարույթին, այդ թվում` ապօրինի չմիջամտել ապացուցման գործընթացին:
- Այլ վայր մեկնելիս վարույթն իրականացնող մարմնին նախապես տեղեկացնել իր գտնվելու նոր վայրի և իր հետ հաղորդակցվելու միջոցների մասին:
Հիմնական տարբերությունները — ամփոփ համեմատություն
| Ցուցիչ | Վկա | Ձերբակալված (կասկածյալ) | Մեղադրյալ |
| Կապը հանցագործության հետ | Կասկած չկա | Հիմնավոր կասկած | Հանցանքի կատարումը վկայող փաստերի առկայություն |
| Իրավական հիմքը | Կանչ (հրավեր) | Ձերբակալում | Քրեական հետապնդում հարուցելու որոշում |
| Լռելու իրավունք | Սահմանափակ | Լիարժեք | Լիարժեք |
| Ձերբակալման հնարավորություն | Ոչ | Այո (մինչև 72 ժամ) | Այո (մինչև 24 ժամ) |
| Կալանավորման հնարավորություն | Ոչ | Ոչ | Այո (մինչև 2 ամիս, որը կարող է նաև երկարաձգվել) |
Պաշտպանի դերը
2021 թվականի Քրեական դատավարության օրենսգրքով փաստաբանը դիտարկվում է դատավարության օրինականության և ամբողջականության ապահովման կարևորագույն երաշխիքներից մեկը։
- Պարտադիր մասնակցություն. պաշտպանի մասնակցությունը պարտադիր է ձերբակալման կամ մեղադրանք ներկայացնելու պահից սկսած։
- Գաղտնիություն. օրենսդրությունը երաշխավորում է փաստաբանի և վստահորդի միջև հաղորդակցության բացարձակ գաղտնիությունը։
- Ապացույցների հավաքում. Մեղադրյալի պաշտպանն իրավունք ունի ինքնուրույն հավաքել ապացույցներ և ներկայացնել միջնորդություններ, որոնք վարույթն իրականացնող մարմինները պարտավոր են դիտարկել և գնահատել օրենքով սահմանված կարգով։
Դատական վերահսկողությունը՝ դատավարական կարգավիճակից բխող իրավունքների նկատմամբ
2021 թվականի Քրեական դատավարության օրենսգիրքը էականորեն ուժեղացրել է դատարանի դերը։
- Ձերբակալման օրինականությունը և բոլոր տեսակի խափանման միջոցների կիրառումը ենթակա են դատական վերահսկողության կամ դատական կարգով բողոքարկման։
- Վկայի, ձերբակալվածի (կասկածյալի) և մեղադրյալի իրավունքներին էապես միջամտող կամ դրանք խախտող գործողությունները և որոշումները ենթակա են դատական վերահսկողության կամ դատական կարգով բողոքարկման։
«Անցման» վտանգը․ վկայից՝ կասկածյալ
- Պաշտպանի իրավունք. վկան իրավունք ունի հարցաքննության ընթացքում ներկայանալու փաստաբանի ուղեկցությամբ։
- Տեղեկացնելու պարտականություն. եթե վկայի հարցաքննության ընթացքում բացահայտվում է կասկածի հիմքեր տվյալ անձի նկատմամբ, ապա քննիչը պարտավոր է անհապաղ դադարեցնել հարցաքննությունը և ապահովել անձի պաշտպանվելու իրավունքը՝ փաստաբանի մասնակցությամբ։
- Անթույլատրելիության կանոն. այն ցուցմունքները, որոնք ձեռք են բերվել որպես վկա հարցաքննված այն անձից, երբ նա փաստացի պետք է դիտարկվեր որպես կասկածյալ, որպես կանոն, չեն կարող օգտագործվել նրա դեմ որպես ապացույց։
Հիմնական սկզբունքներ և եզրափակիչ նկատառումներ
Այս տարբերակումները արտացոլում են ժամանակակից հայկական քրեական դատավարության հիմնարար սկզբունքները․
- Մարդակենտրոն պաշտպանություն. հիմնարար իրավունքների պաշտպանությունն այժմ ավելի սերտորեն կապված է դատավարական գործընթացների թվայնացման և ազատությունից զրկելու նկատմամբ խստացված վերահսկողության հետ։
- Մրցակցային դատավարություն. պաշտպանության և մեղադրանքի կողմերի հավասարության սկզբունքը էականորեն ամրապնդվել է, հատկապես՝ ապացույցներին հասանելիության և դատարանի դերի տեսանկյունից։
- Ապացուցման բեռը. Ապացուցման բեռը շարունակում է ամբողջությամբ մնալ մեղադրանքի կողմի վրա, սակայն 2021 թվականի ՔԴՕ-ն ներդրել է ավելի հստակ չափանիշներ «հիմնավոր կասկածի» և քրեական հետապնդում հարուցելու համար «բավարար ապացույցների» առկայության գնահատման հարցում։
- Դատավարական ամբողջականություն.գործող կանոններն ապահովում են, որպեսզի դատավարական կարգավիճակների փոփոխությունները (անցումները) պատշաճ կերպով փաստաթղթավորվեն, ունենան հստակ ժամկետներ և չհանգեցնեն անթույլատրելի դատավարական անորոշության։
