Արդյո՞ք ամուսնության ընթացքում ձեռք բերված ամբողջ գույքը պարտադիր համարվում է ամուսինների համատեղ սեփականություն։ Կարո՞ղ է արդյոք ամուսիններից մեկը հավակնել ամբողջ բնակարանին, եթե այն ձեռք է բերվել բացառապես իր միջոցներով։ Եվ ի՞նչ նշանակություն ունի գույքի ձեռքբերման համար կատարված ներդրման աղբյուրը։
Այս հարցերը հաճախ առաջանում են ամուսնալուծության, գույքի բաժանման և սեփականության իրավունքի ճանաչման վերաբերյալ դատական վեճերում։
Թեև օրենսդրությամբ ամուսնության ընթացքում ձեռք բերված գույքի նկատմամբ գործում է համատեղ սեփականության կանխավարկածը, Հայաստանի Հանրապետության վճռաբեկ դատարանի դատական պրակտիկան ցույց է տալիս, որ գույքի ձեռքբերման ժամանակահատվածը միշտ չէ, որ միակ որոշիչ հանգամանքն է։
Հատկապես կարևոր է ՀՀ վճռաբեկ դատարանի՝ 2025 թվականի հունիսի 26-ի թիվ ԵԴ/36794/02/19 որոշումը, որով զարգացվել է ամուսինների անձնական միջոցներով ձեռք բերված գույքի իրավական կարգավիճակի վերաբերյալ մոտեցումը։
- Ի՞նչ է համարվում ամուսինների համատեղ սեփականություն
ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 201-րդ հոդվածի 1-ին կետի համաձայն՝ ամուսնության ընթացքում ամուսինների ձեռք բերած գույքը նրանց համատեղ սեփականությունն է, եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենքով կամ նրանց միջև կնքված պայմանագրով։
Այս կարգավորման հիմքում համատեղ սեփականության կանխավարկածն է։
Դա նշանակում է, որ ամուսնության ընթացքում ձեռք բերված բնակարանը, բնակելի տունը, հողամասը, ավտոմեքենան կամ այլ գույքը, որպես ընդհանուր կանոն, համարվում է երկու ամուսինների համատեղ սեփականությունը։
Ընդ որում, ինքնին որոշիչ նշանակություն չունի՝
- ամուսիններից ում անունով է գրանցված գույքը,
- ով է կնքել առուվաճառքի պայմանագիրը,
- ով է փաստացի կատարել վճարումը,
- ամուսիններից ով է ունեցել աշխատանքային կամ ձեռնարկատիրական եկամուտ։
Հետևաբար, այն հանգամանքը, որ բնակարանը գրանցված է միայն ամուսնու կամ կնոջ անունով, դեռևս չի նշանակում, որ մյուս ամուսինը չունի դրա նկատմամբ սեփականության իրավունք։
Սակայն համատեղ սեփականության այս կանխավարկածը բացարձակ չէ։
- Ո՞ր գույքն է համարվում ամուսնու անձնական սեփականությունը
ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 201-րդ հոդվածի 2-րդ կետով նախատեսված են համատեղ սեփականության ընդհանուր կանոնից բացառություններ։
Մասնավորապես, ամուսնու անձնական սեփականությունն է՝
- մինչև ամուսնությունը նրան պատկանած գույքը,
- ամուսնության ընթացքում նրա նվեր ստացած գույքը,
- ամուսնության ընթացքում ժառանգությամբ ստացած գույքը։
Օրինակ՝ եթե ամուսիններից մեկը մինչև ամուսնությունը սեփականության իրավունքով ունեցել է բնակարան, ապա ամուսնությունից հետո այն ինքնաբերաբար չի դառնում ամուսինների համատեղ սեփականություն։
Նույն տրամաբանությունը գործում է նաև այն դեպքում, երբ ամուսնության ընթացքում ամուսիններից մեկը բնակարան է ստանում նվիրատվությամբ կամ ժառանգությամբ։
Բայց ի՞նչ է տեղի ունենում, երբ անձնական գույքը վաճառվում է, և ստացված գումարով ամուսնության ընթացքում ձեռք է բերվում մեկ այլ բնակարան։
Այս հարցին առանձնահատուկ անդրադարձել է ՀՀ վճռաբեկ դատարանը 2025 թվականի որոշմամբ։
- Վճռաբեկ դատարանի 2025 թվականի կարևոր դիրքորոշումը․ անձնական միջոցներով ձեռք բերված նոր գույքը պարտադիր չէ, որ դառնա համատեղ սեփականություն
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը 2025 թվականի հունիսի 26-ին կայացված թիվ ԵԴ/36794/02/19 որոշմամբ անդրադարձել է ամուսնության ընթացքում ամուսիններից մեկի անձնական միջոցներով ձեռք բերված գույքի իրավական կարգավիճակին։
Վճռաբեկ դատարանը, սակայն, զարգացրել է անձնական սեփականության պահպանության վերաբերյալ իրավական մեկնաբանությունը։
Վճռաբեկ դատարանի դիրքորոշման առանցքն այն է, որ անձնական սեփականություն հանդիսացող գույքի վաճառքից ստացված դրամական միջոցներով նոր գույքի ձեռքբերումն ինքնին չի փոխում անձնական սեփականության իրավական բնույթը։
…Եթե նոր գույքը ձեռք է բերվում բացառապես այդ անձնական միջոցներով, սեփականության իրավունքի անձնական բնույթը կարող է պահպանվել՝ անկախ այն հանգամանքից, որ նոր գույքը ձեռք է բերվել ամուսնության ընթացքում։
Վճռաբեկ դատարանը կարևորել է նաև ՀՀ Սահմանադրության 60-րդ հոդվածով երաշխավորված սեփականության իրավունքի պաշտպանությունը՝ նշելով, որ անձնական սեփականությունը առանց օրենքով նախատեսված պատշաճ հիմքի ընդհանուր սեփականության վերածելը կարող է հանգեցնել սեփականության իրավունքի անհամաչափ սահմանափակման։
Այսպիսով, 2025 թվականի որոշմամբ ընդգծվել է, որ որոշակի դեպքերում անհրաժեշտ է պարզել ոչ միայն գույքի ձեռքբերման ժամանակը, այլ նաև դրա ձեռքբերման համար օգտագործված միջոցների իրավական ծագումը։
Միաժամանակ հարկ է նշել, որ Վճռաբեկ դատարանը գործով վերջնականապես չի ճանաչել վիճելի գույքը միայն պատասխանողի սեփականությունը։ Դատարանը բեկանել է վերաքննիչ դատարանի որոշումը և գործն ուղարկել նոր քննության՝ համապատասխան փաստական հանգամանքները գնահատելու համար։
- Եթե բնակարանը ձեռք է բերվել միայն մեկ ամուսնու աշխատած գումարով, արդյո՞ք այն համարվում է նրա անձնական սեփականությունը
Գործնականում առավել հաճախ հանդիպում է իրավիճակ, երբ ամուսնության ընթացքում բնակարանի ձեռքբերման ամբողջ գումարը վճարում է ամուսիններից մեկը։
Օրինակ՝ ամուսինը զբաղվում է ձեռնարկատիրական գործունեությամբ, ստանում է եկամուտ և այդ եկամուտներով ձեռք է բերում բնակարան, մինչդեռ մյուս ամուսինը գույքի գնման համար անմիջական դրամական ներդրում չի կատարում։
Կարո՞ղ է արդյոք բնակարանի գնման արժեքն ամբողջությամբ վճարած ամուսինը պահանջել այն ճանաչել բացառապես իր սեփականությունը։
Միայն վճարումը մեկ ամուսնու կողմից կատարելու հանգամանքը բավարար չէ նման պահանջի համար։
Ամուսնության ընթացքում մեկ ամուսնու աշխատանքային կամ ձեռնարկատիրական գործունեությունից ստացված եկամտի հաշվին գույքի ձեռքբերումը պետք է տարբերել նրա անձնական սեփականություն հանդիսացող գույքի օտարումից ստացված միջոցներով գնում կատարելուց։
Առաջին դեպքում գործում է համատեղ սեփականության ընդհանուր կանխավարկածը, իսկ երկրորդ դեպքում, համապատասխան փաստերի ապացուցման պայմանով, կարող է կիրառվել անձնական սեփականության իրավունքի պահպանության վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի 2025 թվականի դիրքորոշումը։
Հետևաբար, այն փաստը, որ ամուսիններից մեկը չի աշխատել կամ գույքի ձեռքբերման համար անմիջական դրամական ներդրում չի կատարել, ինքնին չի բացառում համատեղ սեփականության իրավունքը։
- Կարո՞ղ է էական ներդրում կատարած ամուսինը հավակնել գույքի ավելի մեծ բաժնի
ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 199-րդ հոդվածի 2-րդ կետի համաձայն՝ ընդհանուր գույքը բաժանելիս և դրանից բաժին առանձնացնելիս համատեղ սեփականության մասնակիցների բաժինները համարվում են հավասար, եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենքով կամ մասնակիցների համաձայնությամբ։
Այս կանոնից հետևում է, որ ամուսինների համատեղ սեփականության բաժանման դեպքում ելակետը հավասար բաժիններն են։
Օրինակ՝ եթե բնակարանը ձեռք է բերվել 60 միլիոն դրամով, և ամուսիններից մեկը պնդում է, որ այդ գումարից 50 միլիոնը վճարել է անձամբ, ապա անհրաժեշտ է պարզել վճարված գումարի իրավական բնույթը։
Եթե գումարն ամուսնության ընթացքում ստացված ընդհանուր գույքային միջոցների մաս է, ապա այն միայն մեկ ամուսնու կողմից վճարելը ինքնին չի նշանակում, որ այդ ամուսինը բնակարանի նկատմամբ ունի ավելի մեծ բաժին։
Այլ է իրավիճակը, երբ ապացուցվում է, որ ներդրված միջոցները հանդիսացել են ամուսնու անձնական սեփականությունը։
Այդ դեպքում կարող է առաջանալ գույքի՝ ամբողջությամբ կամ համապատասխան մասով անձնական սեփականություն լինելու վերաբերյալ իրավական վեճ, որի լուծումը կախված է գործի փաստերից, օգտագործված միջոցների ծագումից և ներկայացված ապացույցներից։
Սակայն պետք է ընդգծել, որ Վճռաբեկ դատարանի 2025 թվականի թիվ ԵԴ/36794/02/19 որոշումը ուղղակիորեն չի սահմանում գույքի բաժիններն ըստ ամուսիններից յուրաքանչյուրի կատարած ներդրման տոկոսային հարաբերակցության որոշելու ընդհանուր կանոն։
- Երբ անձնական գույքը կարող է դառնալ ամուսինների համատեղ սեփականություն․ էական ներդրումների նշանակությունը
Օրենսդրությունը նախատեսում է նաև հակառակ իրավիճակը։
ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 201-րդ հոդվածի 4-րդ կետի համաձայն՝ ամուսիններից յուրաքանչյուրի գույքը կարող է ճանաչվել նրանց համատեղ սեփականություն, եթե ամուսնության ընթացքում ընդհանուր գույքի կամ մյուս ամուսնու անձնական գույքի հաշվին կատարվել են ներդրումներ, որոնք նշանակալի չափով ավելացրել են այդ գույքի արժեքը։
Նման ներդրումներ կարող են լինել՝
- հիմնական վերանորոգումը,
- վերակառուցումը,
- վերասարքավորումը,
- գույքի արժեքը նշանակալիորեն բարձրացնող այլ աշխատանքները։
Այս հարցի վերաբերյալ կարևոր դիրքորոշում է արտահայտել ՀՀ վճռաբեկ դատարանը 2013 թվականի դեկտեմբերի 26-ի թիվ ԿԴ1/0415/02/11 որոշմամբ։
Վճռաբեկ դատարանը պարզաբանել է, որ անձնական գույքը համատեղ սեփականություն ճանաչելու համար անհրաժեշտ է միաժամանակ պարզել երեք հանգամանք։
Առաջին՝ ներդրման առկայությունը։ Պետք է հաստատվի, որ ամուսնության ընթացքում ընդհանուր գույքի կամ մյուս ամուսնու անձնական գույքի հաշվին կատարվել են համապատասխան ներդրումներ։
Երկրորդ՝ գույքի արժեքի նշանակալի ավելացումը։ Անհրաժեշտ է պարզել, որ կատարված աշխատանքների արդյունքում գույքի արժեքն իսկապես նշանակալիորեն աճել է։
Երրորդ՝ պատճառահետևանքային կապը։ Պետք է ապացուցվի, որ գույքի արժեքի ավելացումը պայմանավորված է հենց այդ ներդրումներով։
Վճռաբեկ դատարանը նաև պարզաբանել է, որ ներդրումը պարտադիր չէ, որ արտահայտված լինի միայն դրամով։ Այն կարող է դրսևորվել նյութական միջոցների տրամադրմամբ կամ ամուսնու անձնական աշխատանքով։
Միաժամանակ միայն վերանորոգման փաստը բավարար չէ։ Անհրաժեշտ է գնահատել գույքի շուկայական արժեքը մինչև ներդրումները և դրանցից հետո, ինչպես նաև պարզել արժեքի աճի իրական պատճառը։
Օրինակ՝ եթե բնակարանի շուկայական գինն աճել է բացառապես անշարժ գույքի շուկայում տեղի ունեցած ընդհանուր թանկացման պատճառով, այդ հանգամանքն ինքնին չի վկայում ամուսնու կատարած ներդրումների հետևանքով գույքի արժեքի նշանակալի ավելացման մասին։
- Ինչպե՞ս ապացուցել, որ գույքը ձեռք է բերվել անձնական միջոցներով
Ամուսինների միջև գույքային վեճերում վճռորոշ նշանակություն ունեն ոչ միայն կողմերի ներկայացրած փաստարկները, այլ նաև դրանք հիմնավորող ապացույցները։
Մասնավորապես, անձնական միջոցներով գույք ձեռք բերելու փաստը հիմնավորելու համար կարող են նշանակություն ունենալ՝
- նախկին գույքի սեփականության իրավունքը հաստատող փաստաթղթերը,
- նվիրատվության կամ ժառանգության փաստաթղթերը,
- նախկին գույքի առուվաճառքի պայմանագիրը,
- բանկային փոխանցումները և հաշիվների քաղվածքները,
- նոր գույքի առուվաճառքի պայմանագիրը,
- վճարման փաստաթղթերը,
- դրամական միջոցների շարժը և գործարքների ժամանակագրությունը հաստատող այլ ապացույցները։
Անհրաժեշտ է փաստական և իրավական կապ հաստատել անձնական սեփականություն հանդիսացող միջոցների և նոր գույքի ձեռքբերման միջև։
Օրինակ՝ եթե ամուսինը վաճառում է իր ժառանգությամբ ստացած բնակարանը, վաճառքից ստացված գումարը փոխանցվում է բանկային հաշվին, և հետագայում նույն միջոցներով ձեռք է բերվում նոր բնակարան, այդ գործարքների փաստաթղթային հաջորդականությունը կարող է էական նշանակություն ունենալ գույքի իրավական կարգավիճակը որոշելու համար։
Ի տարբերություն դրա՝ եթե հնարավոր չէ պարզել, թե կոնկրետ ինչ միջոցներով է ձեռք բերվել գույքը, անձնական սեփականության վերաբերյալ պնդման հիմնավորումը կարող է դժվարանալ։
- Ամուսինների համատեղ գույքի վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի նախադեպային դիրքորոշումների զարգացումը
ՀՀ վճռաբեկ դատարանի դատական պրակտիկան ցույց է տալիս, որ ամուսինների գույքային հարաբերությունների իրավական գնահատման համար կարևոր են ինչպես համատեղ սեփականության կանխավարկածը, այնպես էլ դրանից բացառություններ նախատեսող իրավակարգավորումները։
Մասնավորապես՝
2007 թվականի հունիսի 1-ի թիվ 3-415(ՎԴ) որոշմամբ Վճռաբեկ դատարանը շեշտադրել է ամուսնության ընթացքում ձեռք բերված գույքի նկատմամբ համատեղ սեփականության կանխավարկածը՝ անկախ այն հանգամանքից, թե գույքը որ ամուսնու անունով է ձևակերպված կամ ում միջոցներով է ձեռք բերվել։
2013 թվականի դեկտեմբերի 26-ի թիվ ԿԴ1/0415/02/11 որոշմամբ դատարանը մանրամասն մեկնաբանել է ամուսնու անձնական գույքը համատեղ սեփականություն ճանաչելու համար անհրաժեշտ էական ներդրումների պայմանները։
2020 թվականի փետրվարի 4-ի թիվ ԵԱՔԴ/2451/02/16 որոշմամբ վերահաստատվել են ամուսնության ընթացքում ձեռք բերված գույքի համատեղ սեփականության վերաբերյալ մոտեցումները, ինչպես նաև ընդհանուր գույքի բաժանման ժամանակ բաժինների հավասարության կանոնի նշանակությունը։
2025 թվականի հունիսի 26-ի թիվ ԵԴ/36794/02/19 որոշմամբ Վճռաբեկ դատարանը զարգացրել է անձնական գույքի փոխակերպման վերաբերյալ մոտեցումը՝ կարևորելով անձնական սեփականության իրավունքի շարունակականությունը և գույքի ձեռքբերման համար օգտագործված միջոցների ծագումը։
Այսպիսով, դատական պրակտիկայի զարգացման արդյունքում առավել ընդգծվել է ամուսնության ընթացքում ձեռք բերված գույքի նկատմամբ սեփականության իրավունքի որոշման ժամանակ կոնկրետ փաստական հանգամանքների գնահատման անհրաժեշտությունը։
Եզրակացություն
Ամուսնության ընթացքում ձեռք բերված գույքը, որպես ընդհանուր կանոն, համարվում է ամուսինների համատեղ սեփականություն։ Սակայն այս կանոնն ունի բացառություններ, որոնց կիրառումը կախված է գույքի ծագումից, ձեռքբերման ֆինանսավորման աղբյուրից և գործի այլ հանգամանքներից։
Վճռաբեկ դատարանի 2025 թվականի հունիսի 26-ի որոշումը կարևոր նշանակություն ունի այն դեպքերի համար, երբ ամուսիններից մեկը նոր գույքը ձեռք է բերել իր անձնական սեփականություն հանդիսացող միջոցներով։
Միևնույն ժամանակ, անհրաժեշտ է տարբերակել անձնական գույքի վաճառքից ստացված միջոցները ամուսնության ընթացքում աշխատանքային կամ ձեռնարկատիրական գործունեությունից ստացված եկամուտներից։
Հետևաբար, ամուսնության ընթացքում գույք ձեռք բերելու փաստը միշտ չէ, որ նշանակում է դրա նկատմամբ համատեղ սեփականության իրավունքի անվերապահ առկայություն, իսկ միայն մեկ ամուսնու կողմից գույքի արժեքի վճարումը միշտ չէ, որ նշանակում է նրա բացառիկ սեփականության իրավունք։
Յուրաքանչյուր դեպքում անհրաժեշտ է գնահատել գույքի ձեռքբերման հիմքերը, ֆինանսավորման աղբյուրները, կատարված ներդրումները և դրանց վերաբերյալ ապացույցները։
Ամուսինների համատեղ գույքի բաժանման, անձնական սեփականության իրավունքի ճանաչման կամ ներդրումների իրավական նշանակության վերաբերյալ վեճերի դեպքում կարևոր է ճիշտ ձևակերպել ներկայացվող պահանջը և ընտրել դրա հիմնավորման համապատասխան իրավական հիմքը։
Հեղինակ` Արփինե Գևորգյան